”माऊली… माऊली…” चा गजर, डोक्यावर तुळशीवृंदावन घेतलेल्या माऊली, हातात टाळ-मृदंग घेऊन तल्लीन झालेले वारकरी आणि कपाळावर बुक्क्याचा टिळा… हे दृश्य डोळ्यांसमोर आलं की एकाच शब्दाची आठवण होते—आषाढी वारी!
म्हणूनच म्हणतात ना, “आषाढी वारी, जगात भारी!” कारण अशी वारी आणि भक्तीचा असा अथांग सागर संपूर्ण जगात कुठेच पाहायला मिळत नाही. जगद्गुरु संत तुकाराम महाराज आणि संत ज्ञानेश्वर महाराज यांची पंढरीची वारी हे समीकरण विठ्ठल आणि रखुमाई इतकेच अद्वैत आहे. देहू गावाहून निघणारी संत तुकाराम महाराज पालखी आणि आळंदी मधून निघालेली माऊलींची पालखी त्यांचे अभंग, वारकऱ्यांसाठी वारीच्या वाटेवरील सर्वात मोठी शिदोरी आहेत.
१. पंढरीची ओढ आणि माहेरचा दृष्टांत
दरवर्षी आषाढ महिना जवळ आला की, महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून एक वेगळीच ऊर्जा वाहू लागते. संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांच्या पालख्या प्रस्थान करतात आणि सुरू होतो शेकडो किलोमीटरचा एक अभूतपूर्व प्रवास. पंढरपूरच्या दिशेने निघणाऱ्या या पाऊलांना ओढ असते ती फक्त आणि फक्त आपल्या ‘विठू माऊली’ची.
तुकाराम महाराज विठ्ठलाला आपली ‘माऊली’ (आई) मानतात आणि पंढरपूरला आपले ‘माहेर’ समजतात. ज्याप्रमाणे एक सासरी गेलेली मुलगी आपल्या माहेरच्या माणसांची, सणांची आणि विशेषतः आईची अत्यंत आतुरतेने वाट पाहत असते, तशीच अवस्था वारीच्या काळात वारकऱ्यांची आणि संत तुकाराम महाराजांची होते. या ओढीचा दृष्टांत देताना ते लिहितात:
कनवाळू माऊली आमुची पंढरी। सुखाची ती सुरी पाझरत।।
आषाढी कार्तिकी विसरू नका महाद्वारी। उभा तो विटेवरी जिवलग आमुचा।।
तसेच एका प्रसिद्ध अभंगात ते लेकीचा दृष्टांत देतात:
कन्या सासुरासी जाये। मागे परतोनी पाहे।।
तैसे झाले माझ्या जीवा। कधी भेटशिल केशवा।।
जशी मुलगी सासरी जाताना मागे वळून वळून आपल्या माहेरच्या कडे पाहत असते, तिचे मन जसे माहेरीच घुटमळत असते, तसाच वारकऱ्यांचा जीव या संसाराच्या सासरघरातून पंढरीच्या माहेराकडे धाव घेत असतो.
२. न थकता, न थांबता: विज्ञानालाही पडलेले कोडे
या वारीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात सहभागी होणारे भाविक. वारीमध्ये नवजात बाळाला कडेवर घेऊन चालणाऱ्या माता जशा असतात, तसेच वय वर्षे ८० पार केलेले आजोबाही असतात. कडक ऊन असो, मुसळधार पाऊस असो किंवा अंगाला झोमणारा वारा… वारकऱ्यांची पावले कधीच थांबत नाहीत.
पायात साध्या चपला नसताना, कित्येक किलोमीटरचा टप्पा हे लोक हसत-खेळत पार करतात. वैद्यकीय शास्त्राला किंवा विज्ञानालाही थक्क करून सोडणारी ही ऊर्जा म्हणजे केवळ आणि केवळ विठ्ठलाच्या नामाची ताकद आहे. मुखात ‘ज्ञानबा-तुकाराम’ चा गजर असला की शरीराचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून जातो. शेकडो किलोमीटर चालूनही वारकरी का थकत नाहीत? याचे उत्तर संत तुकाराम महाराजांच्या या ओळींत मिळते:
आनंदाचे डोही आनंद तरंग। आनंदचि अंग अंग जहालें।।
जेव्हा पूर्ण शरीर आणि मन विठ्ठलमय होते आणि आनंदाचे तरंग अंगांगात उठतात, तेव्हा थकव्याला जागाच उरत नाही.
३. जाती-पातींच्या पलीकडची ‘समता’
आजच्या आधुनिक जगात जिथे माणसे एकमेकांपासून दूर जात आहेत, तिथे वारी संपूर्ण समाजाला एकत्र बांधण्याचे काम करते. वारीमध्ये कोणताही भेद नसतो. इथे कोणी श्रीमंत नाही, कोणी गरीब नाही. कोणी उच्च नाही की कोणी नीच नाही. सर्वजण एकमेकांच्या पाया पडतात, कारण प्रत्येक वारकरी दुसऱ्यामध्ये ‘विठ्ठल’ पाहत असतो. या समतेच्या आणि आनंदाच्या सोहळ्याचे वर्णन करताना संत तुकाराम महाराज म्हणतात:
खेळ मांडियेला वाळवंटी घाई। नाचती वैष्णव भाई रे।।
क्रोध अभिमान केला पादाक्रांत। शेण माती झाली तुळशी कल्पतरू।।
चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि वारीच्या वाटेवर वैष्णवांनी (वारकऱ्यांनी) भक्तीचा असा खेळ मांडला आहे, जिथे क्रोध, अहंकार, आणि अभिमान पायाखाली चिरडला गेला आहे. वारीत चालणारा प्रत्येक जण इतका पवित्र झाला आहे की, तिथली शेण-मातीही तुळशी आणि कल्पतरूसमान भासते. महाराज पुढे सांगतात:
यात्रे भरणे पंढरी। सुखाचा सुकाळु भूतळी।।
एकमेका लागती पायी। धन्य ते वैष्णव भाई।।
इथे राजा आणि रंक असा भेद नाही. अनेक जाती, धर्म आणि पंथाचे लोग या वारीत आनंदाने सहभागी होतात. हीच आपल्या संतांची शिकवण आहे, जी वारीच्या माध्यमातून दरवर्षी जिवंत होते.
४. संसाराच्या दुःखावर उतारा आणि निस्वार्थ व्यवस्थापन
माणूस संसारात अनेक व्याधी, चिंता आणि त्रासांनी वेढलेला असतो. या सर्व दुःखांवर ‘वारी’ हे कसे रामबाण औषध आहे, याचा दृष्टांत देताना संत तुकाराम महाराज सांगतात:
महाद्वारे ओळंगता। नाही संसाराची चिंता।।
ऐसा हा महिमा पंढरीचा। मुखी गजर विठ्ठलाचा।।
पंढरपूरच्या महाद्वारात पाऊला टाकताच संसाराची कोणतीही चिंता उरत नाही. वारीचे आणखी एक रूप म्हणजे रस्त्यात मिळणारे प्रेम. वारी ज्या गावांमधून जाते, तिथले स्थानिक लोक वारकऱ्यांच्या सेवेसाठी रस्ते सोडून उभे असतात. कोणी पाणी देत असतं, कोणी जेवण घालतं, तर कोणी वारकऱ्यांच्या पायाला तेल लावून त्यांचे पाय चेपून देत असतं. निस्वार्थ सेवा काय असते, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे वारी! लाखो लोकांचे हे शिस्तबद्ध व्यवस्थापन कोणत्याही मोठ्या मॅनेजमेंट गुरुलाही विचारात पाडणारे आहे.
संत तुकाराम महाराजांनी वारी करणाऱ्या वारकऱ्याला एवढा मोठा दर्जा दिला आहे की ते म्हणतात:
वारी करी त्याचे पाय वंदीन। त्याचे दासत्व मी जन्मोजन्मी करीन।।
जो न चुकता वारी करतो, त्याच्या पायाची धूळ मी कपाळाला लावीन, कारण वारकरी हा साक्षात विठ्ठलाचे रूप घेऊनच चालत असतो.
निष्कर्ष (Conclusion)
पंढरीची वारी म्हणजे महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक वैभव आहे. जेव्हा हे लाखो भाविक चंद्रभागेच्या वाळवंटात पोहोचतात आणि विठ्ठलाच्या कळसाचे दर्शन घेतात, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू हे आनंदाचे आणि कृतज्ञतेचे असतात. संत तुकाराम महाराजांचे हे वारीचे दृष्टांत आजही लाखो वारकऱ्यांना पुढे चालण्याची दिव्य शक्ती देत आहेत.
जोपर्यंत सूर्य-चंद्र आहेत, तोपर्यंत ही वारी अशीच अखंड चालत राहील. कारण वारी ही केवळ परंपरा नाही, तर तो महाराष्ट्राचा ‘श्वास’ आहे.
”तुका म्हणे माझे हेचि अगत्य। दर्शने सरते संचित।।”
बोलवा पुंडलिक वरदे हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय!
…राम कृष्ण हरी…
माऊली… माऊली…
प्रा. रेवणनाथ कर्डिले
श्री शिवाजी प्रिपरेटरी मिलिटरी स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज शिवाजीनगर,पुणे 05