“इतिहास केवळ वाचायचा नसतो, तर तो वर्तमानात जगायचा असतो आणि भविष्यासाठी घडवायचा असतो,” हा विचार प्रत्यक्षात आणणारे लोकराजे म्हणजे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज! २६ जून हा या क्रांतीसूर्याचा जयंती दिन. हा दिवस केवळ एक सण किंवा उत्सव नाही, तर सामाजिक न्याय आणि समतेच्या विचारांची उजळणी करण्याचा दिवस आहे. माझे हे पूर्वजन्मीचे संचितच म्हणावे लागेल की, ज्या राजाने बहुजन समाजाच्या उद्धारासाठी आपले आयुष्य वेचले, त्यांनी १९२२ मध्ये संकल्पना मांडलेल्या आणि पुढे १९३२ साली पुण्यात साकारलेल्या ‘ऑल इंडिया श्री शिवाजी मेमोरियल सोसायटी’च्या (AISSMS) ‘श्री शिवाजी प्रिपरेटरी मिलिटरी स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज’मध्ये मला आज प्राध्यापक म्हणून ज्ञानदानाचे कार्य करण्याची संधी मिळाली आहे. या ऐतिहासिक वास्तूत पाऊल ठेवताना छत्रपती शाहू महाराजांच्या आणि शिवछत्रपतींच्या विचारांची ऊर्जा अंगात संचारते.
शाहू महाराजांचे कार्य हे एका विशिष्ट काळापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांचे विचार आणि त्यांनी घेतलेले निर्णय आज २१ व्या शतकातही तितकेच, किंबहुना त्याहून अधिक प्रासंगिक वाटतात. आज आपण जेव्हा ‘डिजिटल इंडिया’, ‘सर्वसमावेशक विकास’ (Inclusive Growth) आणि ‘समान संधी’ याविषयी बोलतो, तेव्हा त्याची पाळेमुळे शाहू महाराजांच्या कोल्हापूर संस्थानातील धोरणांमध्ये आढळतात.
*१. सामाजिक न्याय आणि आरक्षणाचे जनक*
आधुनिक काळात ‘आरक्षण’ आणि ‘सामाजिक समता’ यावर मोठी चर्चा होते. राजर्षी शाहू महाराजांनी २६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीय आणि बहुजन समाजासाठी ५० टक्के आरक्षणाची ऐतिहासिक घोषणा केली. हा केवळ नोकऱ्या देण्याचा प्रयत्न नव्हता, तर प्रशासकीय व्यवस्थेत सर्वांना समान भागीदारी देण्याचा तो जगातील पहिला यशस्वी प्रयोग होता.
**आधुनिक प्रासंगिकता:** आजच्या कॉर्पोरेट जगात आपण ज्याला ‘Diversity and Inclusion’ (विविधता आणि सर्वसमावेशकता) म्हणतो, त्याची सुरुवात शाहू महाराजांनी शतकापूर्वी केली होती. आज जेव्हा वंचित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे जागतिक प्रयत्न सुरू आहेत, तेव्हा शाहू महाराजांचे आरक्षणाचे धोरण हे आधुनिक लोकशाहीचा मुख्य आधारस्तंभ ठरते.
*२. शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती: सक्तीचे व मोफत शिक्षण*
शाहू महाराजांचे ठाम मत होते की, शिक्षणाशिवाय कोणत्याही समाजाचा उद्धार होऊ शकत नाही. म्हणूनच त्यांनी आपल्या संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे आणि मोफत केले. एवढेच नव्हे, तर शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी ‘वसतिगृहांची चळवळ’ सुरू केली. मराठा, जैन, लिंगायत, मुस्लिम, महार, चांभार अशा सर्व जातींतील विद्यार्थ्यांसाठी त्यांनी कोल्हापुरात वसतिगृहे स्थापन केली. वेगवेगळ्या जातींचे विद्यार्थी एकत्र राहिल्यामुळे जातीभेद नष्ट होईल, हा त्यामागील दूरदर्शी विचार होता.
**आधुनिक प्रासंगिकता:** भारताने २००९ मध्ये लागू केलेला ‘शिक्षणाचा अधिकार’ (RTE) आणि आधुनिक ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०’ (NEP 2020) हे शाहू महाराजांच्याच शैक्षणिक विचारांचे विस्तारित रूप आहे. आजच्या काळातही ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना शहरात येऊन शिकण्यासाठी वसतिगृहांची गरज भासते, ही व्यवस्था शाहू महाराजांनी तेव्हाच ओळखली होती.
*३. स्त्री सक्षमीकरण आणि कायदेविषयक सुधारणा*
शाहू महाराज हे खऱ्या अर्थाने स्त्री मुक्तीचे पुरस्कर्ते होते. त्यांनी आपल्या संस्थानात देवदासी प्रथा बंद केली, जोगती प्रथेला आळा घातला. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांनी ‘घटस्फोटाचा कायदा’ आणि ‘पुनर्विवाहाचा कायदा’ मंजूर केला. स्त्रियांना मालमत्तेत हक्क मिळवून दिला. तसेच आंतरजातीय आणि आंतरधर्मीय विवाहाला कायदेशीर मान्यता देणारा कायदा (१९२०) करून त्यांनी विरोधी विचारांना सुरुंग लावला.
**आधुनिक प्रासंगिकता:** आज आपण महिला सबलीकरण, ‘बेटी बचाओ बेटी पढाओ’ आणि कौटुंबिक हिंसाचार विरोधी कायद्यांवर बोलतो. परंतु, शाहू महाराजांनी त्या काळात स्त्रियांना जे कायदेशीर अधिकार दिले, ते आजच्या आधुनिक स्त्रीला स्वाभिमानाने जगण्याचे बळ देत आहेत.
*४. आर्थिक व कृषी क्षेत्रातील दूरदृष्टी*
शाहू महाराज केवळ सामाजिक कार्यकर्ते नव्हते, तर ते एक कुशल अर्थतज्ज्ञ आणि उद्योगधंदे वाढवणारे राजे होते. शेतकऱ्यांना पाण्याचा तुटवडा भासू नये म्हणून त्यांनी राधानगरी धरणाची (लक्ष्मी तलाव) उभारणी केली. शेतकऱ्यांच्या मालाला बाजारपेठ मिळावी म्हणून ‘शाहुपुरी व्यापार पेठ’ सुरू केली. तसेच कापड गिरणी (शाहू मिल) स्थापन करून हजारो हातांना रोजगार दिला. कोऑपरेटिव्ह सोसायटीची (सहकारी संस्था) स्थापना करून त्यांनी शेतकऱ्यांना सावकारी पाशातून मुक्त केले.
**आधुनिक प्रासंगिकता:** आज भारत हा शेतकरी आत्महत्या आणि पाण्याच्या दुर्भिक्ष्याशी लढत आहे. शाहू महाराजांचे जलव्यवस्थापन आणि सहकार क्षेत्रातील मॉडेल आजही महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या कृषी विकासाचा मार्ग दाखवू शकते. ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘स्टार्टअप’च्या काळात शाहू महाराजांची उद्योजकतेची दृष्टी मार्गदर्शक ठरणारी आहे.
*५. मिलिटरी स्कूल आणि आमचे उत्तरदायित्व*
छत्रपती शाहू महाराजांच्या मनात शिवछत्रपतींबद्दल अथांग आदर होता. मराठा साम्राज्य आणि शिवरायांच्या पराक्रमाचा वारसा जतन करण्यासाठी त्यांनी पुण्यात ‘श्री शिवाजी मेमोरियल’ची पायाभरणी केली. मिलिटरी स्कूलची स्थापना करण्यामागे त्यांचा उद्देश हा होता की, बहुजन समाजातील, महाराष्ट्रातील मुले सैन्यात अधिकारी बनून देशाच्या रक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावतील.
आज ज्या ‘श्री शिवाजी प्रिपरेटरी मिलिटरी स्कूल’ (SSPMS) मध्ये मी प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहे, ती वास्तू म्हणजे शाहू महाराजांच्या याच लष्करी आणि शैक्षणिक दूरदृष्टीचे जिवंत प्रतीक आहे. इथे शिकणारा प्रत्येक विद्यार्थी हा केवळ पुस्तकी कीडा बनत नाही, तर तो शिस्त, राष्ट्रप्रेम आणि नेतृत्वगुणांनी संपन्न असा भावी नागरिक बनतो.
*निष्कर्ष*
राजर्षी शाहू महाराजांचे जीवन म्हणजे समता, बंधुता आणि न्यायाचा चालता-बोलता इतिहास होता. त्यांनी डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकरांमधील नेतृत्वगुण ओळखून त्यांना “दलितांचे नेते” म्हणून घोषित केले आणि त्यांना सर्वतोपरी मदत केली. शाहू महाराजांनी राजेशाहीत असूनही लोकशाही मूल्यांची जपणूक केली.
आज २६ जून २०२६ रोजी, त्यांच्या जयंती निमित्ताने, त्यांच्याच संस्थेत काम करणारा एक प्राध्यापक म्हणून माझी जबाबदारी अधिक वाढते. वर्गात येणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला मग तो कोणत्याही जातीचा, धर्माचा किंवा आर्थिक स्तरातला असो, त्याला शाहू महाराजांच्या विचारांची समता शिकवणे आणि त्याला देशाचा एक सुजाण नागरिक बनवणे, हीच राजर्षी शाहू महाराजांना माझी खरी आदरांजली ठरेल.
अशा या महामानवाला, लोकराजा राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांना कोटी कोटी प्रणाम!
**जय हिंद! जय शिवराय!**
– प्रा. रेवणनाथ कर्डिले
(श्री शिवाजी प्रिपरेटरी मिलिटरी स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज, पुणे)
